چیرۆکگێڕان دژی بێدەنگی
سینەمای کوردی لە ستۆدیۆکانەوە بە بودجە و گرێبەستی بڵاوکردنەوەوە سەریهەڵنەداوە. لەو کەسانەوە سەریهەڵدا کە پێویستییان بوو چیرۆکێک بگێڕنەوە کە کەسێکی تر نەیدەگێڕایەوە: بە زمانێک کە لە زۆربەی نیشتمانەکەیدا قەدەغە بوو، دەربارەی گەلێک کە بوونیان لە گوتاری فەرمیی دەوڵەتاندا ڕەت دەکرایەوە. ئەوەی کە ئەم سینەمایە بوونی هەیە، جێگەی سەرسوڕمانە. ئەوەی کە شاکاری بەرهەم هێناوە، ناوازەیە.
kyselak — CC BY-SA 4.0
سینەمایەک لە تاراوگە و شاخەکاندا لەدایکبوو
مێژووی فیلمی کوردی بەناو چوار ڕێڕەوی جیاوازدا دەڕوات کە لەگەڵ چوار پارچەکەی کوردستاندا دەگونجێن: لە تورکیا، کە دەرهێنەرە کوردەکان لە دۆخی سانسۆر و چاودێریکردن کاریان دەکرد؛ لە عێراق، کە سینەما لە پاشماوەی جینۆسایدەوە سەریهەڵدا؛ لە ئێران، کە دەرهێنەرە کوردەکان وەک بەهمەن قوبادی زمانی فەرمیی سینەمای شەپۆلی نوێی ئێرانییان بەکارهێنا بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەزموونی کوردی بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ؛ و لە تاراوگەدا، کە کۆمەڵگەکان میدیایەکیان دروست کرد کە لە کۆنترۆڵی دەوڵەت ئازاد بوو.
کەسایەتیی بناغەیی یڵماز گۆنایە: ئەکتەر، سیناریۆنووس، و دەرهێنەری کورد-تورکی، کە پێش ئەوەی دەست بە دروستکردنی ئەو فیلمانە بکات کە بوونە هۆی زیندانیکردنی، هەر ئەستێرەی دیاری سینەمای تورکیا بوو. شاکارەکەی یۆڵ، کە لە زیندانەوە نووسرابوو و لەلایەن هاوکارێکییەوە بەپێی ڕێنماییە وردەکانی ئەو دەرهێنرابوو، لە ساڵی 1982 چڵە خورمای زێڕینی لە کانس بەدەستهێنا. ئەوە یەکەمین و تا ئێستاش تەنها فیلمە کە لەلایەن دەرهێنەرێکی کوردەوە خەڵاتی باڵای سینەمای بەدەستهێنابێت.
دوای گۆنای، سینەمای کوردی لە هەر نیشتمانێکدا بە ڕێڕەوی جیاوازدا گەشەی کرد. لە نەریتی سینەمای کوردیی ئێراندا، بەهمەن قوبادی بە فیلمەکان کە لە شاخەکانی ڕۆژهەڵاتدا وێنەگیرابوون، سەرنجی جیهانی بۆ خۆی ڕاکێشا. لە کوردستانی عێراق، نەوەیەک لە دەرهێنەران دوای ڕووخانی سەددام سەرهەڵدانیان کرد، کارەکانیان مامەڵەی لەگەڵ جینۆسایدی ئەنفال و ئەزموونی ئاڵۆزی کۆمەڵگەی پاش-ڕزگاری دەکرد. لە تورکیا، لەگەڵ کەمبوونەوەی قەدەغەکارییەکانی سەر زمانی کوردی لە ساڵانی 2000دا، نەوەیەکی نوێی فیلمی کوردی دەستیان بە گەیشتن بە بینەرانی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی کرد.
سینەمای کوردی: ڕاستییە سەرەکییەکان
- فیلمی یۆڵ-ی یڵماز گۆنای (1982) تاکە فیلمە بە دەرهێنانی کورد چڵە خورمای زێڕینی کانس بەدەست بهێنێت
- فیلمی کاتێک بۆ مەستیی ئەسپەکان-ی بەهمەن قوبادی (2000) یەکەمین فیلمی کوردی بوو خەڵاتی کامێرای زێڕینی لە کانس بەدەستهێنا
- زمانی کوردی تا ساڵی 2009 لە تورکیا لە پەخش قەدەغە بوو: کەناڵە کوردییەکان لە تاراوگەی ئەورووپاوە لە نەوەدەکان و دووهەزارەکاندا پەخشیان دەکرد
- فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی سلێمانی، کە لەلایەن هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەدەوە دامەزراوە، گرنگترین بۆنەی کولتووریی هەرێمی کوردستانە
- کوردسات (بەرواری 1ی کانوونی دووەمی 2000) یەکەم کەناڵی ئاسمانیی کوردی بوو کە لە ناو کوردستانەوە پەخشی دەکرد
- فیلمە کوردییەکان لە بەرلین، ڤێنیز، سەندانس، و تۆرۆنتۆ پێشاندراون: بەڵام سینەمای کوردی هێشتا بە زۆری بۆ بینەرانی سەرەکیی جیهانی نادیارە
چوار نەریتی میدیای کوردی
- باکوور (تورکیا): سینەمای دوو زمانیی کوردی-تورکی؛ سانسۆر شێوەی هونەریی دیاری کرد؛ گەشەکردنێکی درەنگوەخت دوای کەمبوونەوەی قەدەغەکارییەکانی ساڵی 2000
- باشوور (عێراق): سینەمای نۆژەنکردنەوەی پاش جینۆساید؛ فیستیڤاڵی سلێمانی وەک بزوێنەری کولتووری؛ شەوکەت ئەمین کورکی، کارزان قادر
- ڕۆژهەڵات (ئێران): زمانی بینراوی شەپۆلی نوێی ئێرانی کە بۆ ئەزموونی شاخاوی کوردی بەکارهێنرا؛ بەهمەن قوبادی؛ ئەلێگۆری وەک ستراتیژیی مانەوە
- ڕۆژئاوا & تاراوگە: میدیای تاراوگە: مید تیڤی، ڕۆژ تیڤی؛ نەریتی دۆکیۆمێنتاری؛ نەوەی دیجیتاڵی لە دوای ساڵی 2010
کانۆنی سکرین
لە شاکارە سیناریۆکراوەکانی زیندانەوە تا شیعری شاخاویی کە بە کامێرای دەستی وێنەگیراون، کانۆنی فیلمی کوردی ئەو بەرهەمانە لەخۆ دەگرێت کە مەودایەکی سەرسوڕهێنەریان هەیە: لیریکی، سیاسی، دۆکیۆمێنتاری-ڕیالیستی، و سوریالی، هەموویان بەو قورساییەی مێژوو و ئەو دیمەنە ناوازانەی کە تێیدا دەجووڵێن، بەیەکەوە بەستراون.
یۆڵ – ڕێگا (1982)
یڵماز گۆنای یۆڵ-ی لە زیندانەوە نووسیوە، ڕێنمایی وردی بۆ دەرهێنەر شەریف گۆرهن ناردووە کە فیلمەکەی لە نەبوونی ئەودا وێنەگرتووە. ئەنجامەکەی وێنەیەکی وێرانکەری پێنج چیرۆکی ژیانی کوردانی تورکیایە: هەر چیرۆکێک بەدوای زیندانییەکدا دەچێت لە مۆڵەتی هەفتەیەکەی زینداندا کە دەگەڕێتەوە بۆ گوند و خێزانەکانیان کە بەهۆی هەژاری، شکۆی خێڵەکی، توندوتیژیی دەوڵەت، و کێشی کۆمەڵگەیەکەوە کە هیچ دەرچەیەکی نییە، وێران بوون. دێڕی سەرەتای فیلمەکە – "ئەمە چیرۆکی پێنج پیاوە، و ئەو ڕێگایەی کە ئەوانی هێنایە ئێرە" – ئەو شتە کەم دەکاتەوە کە لە بنەڕەتدا تانەیەکی سەر سیستمەکەیە.
لیژنەی چڵە خورمای زێڕینی کانس لە ساڵی 1982 (کە هاوبەش بوو لەگەڵ میسینگی کۆستا-گراڤاس) تەنها وەڵامی فیلمێکی مەزن نەبوو بەڵکو کردارێکی بەرخۆدانی هونەری بوو بە قەبارەی مێژووی جیهان. پیاوێکی کورد، کە لەلایەن دەوڵەتی تورکیاوە زیندانی کرابوو، گەورەترین فیلمی تورکیی دروست کردبوو کە تا ئێستا دروست کرابێت لە ناو زیندانەوە. گۆنای دوای ڕاکردنی کۆتایی لە زیندان لە ساڵی 1981 لە فەرەنسا یۆڵ-ی دەستکاری کرد و سێ ساڵ دواتر لە تەمەنی 47 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. یۆڵ تا ساڵی 1999 بە شێوەیەکی یاسایی لە تورکیا پێشان نەدرا.
✦ AI Illustration
AI-generated illustration
کاتێک بۆ مەستیی ئەسپەکان
زمانهی اسبهای مست — Zamâneh-ye Asb-hâye Mastیەکەم فیلمی بەهمەن قوبادی، کە لە شاخەکانی کوردستانی ئێران لە زستاندا وێنەگیراوە، بەدوای سێ خوشک و برایەکی بێ باوکی کورد و خەباتەکەیاندا دەچێت بۆ دابینکردنی نەشتەرگەری بۆ برا نەخۆشەکەیان. فیلمێکە لە ڕیالیزمی سروشتیی وێرانکەر کە تێیدا ئەکتەرە نا-پیشەگەرە کوردەکان ژیانی خۆیان دەژین: تێپەڕبوونی بەفراوی سنوور، کاروانی هەسپ، ژمێرکارییە مەحاڵەکانی مانەوە. خەڵاتی کامێرای زێڕینی لە کانس 2000ی بەدەستهێنا.
ئێران · کامێرای زێڕین · قوبادی IMDb ↗کیسەڵەکان دەفڕن
لاکپشتها هم پرواز میکنند — Lakposhthâ ham parvâz mikonandشاکاری دووەمی قوبادی، لە کەمپێکی پەنابەرانی کورد لە سەر سنووری عێراق-تورکیا لە ڕۆژانی پێش داگیرکاریی ئەمریکا لە 2003 وێنەگیراوە. منداڵان کێڵگەی مین پاک دەکەنەوە بۆ فرۆشتنی مینەکان، مێرمنداڵێکی بێ دەست پێشبینیی کارەسات دەکات، و کۆرپەیەکی فڕێدراو نرخی جەنگ بەرجەستە دەکات. فیلمەکە بە تەواوی لەگەڵ ئەکتەرە منداڵە نا-پیشەگەرەکاندا وێنەگیراوە. وەک باشترین فیلم لە چەندین فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیدا ناوی هێنراوە. فیلمێکی جوان و دڕندانەیە.
سنووری عێراق-ئێران · منداڵان · جەنگ IMDb ↗بیرەوەرییەکان لەسەر بەرد
بیرەوەریەکانی سەنگ — Biraweriakani Sangشاکارەکەی شەوکەت ئەمین کورکی: یەکەم فیلمی گەورەی کوردی کە دوای ئازادبوون لە هەرێمی کوردستان بەرهەم هێنرا، مامەڵە لەگەڵ جینۆسایدی ئەنفالدا دەکات لە ڕێگەی چیرۆکی تیمی فیلمسازێکەوە کە هەوڵ دەدەن فیلمێک دەربارەی ئەو مێژووە دروست بکەن. تێڕامانێکە لەسەر یادەوەری، شایەتیدان، و ئەرکی مەحاڵی نیشاندانی کۆمەڵکوژی لەسەر شاشە. خەڵاتی FIPRESCI لە فیستیڤاڵی فیلمی نێودەوڵەتیی شیکاگۆی بەدەستهێنا.
کوردستانی عێراق · ئەنفال · کورکی IMDb ↗بەکاس (بێ کەس)
بێکەسفیلمێکی سەرکێشیی سۆرانیی کارزان قادر. دوو برای هەتیوی کورد لە عێراقی سەردەمی سەددامدا بڕیار دەدەن بەپێ بڕۆن بۆ ئەمریکا دوای بینینی فیلمێکی سوپەرمان، و دەست بە گەشتێک دەکەن بەناو دیمەنێکی بازگەکان، ئەفسەرانی حیزبی بەعس، و توندوتیژیی بێ مانا. هاوکات کۆمیدی و دڵتەزێنە، بوو بە بەربڵاوترین فیلمی کوردی کە لە سینەماکانی ئەورووپا و باکووری ئەمریکادا لەو دەیەیەدا پێشان درابێت.
کوردستانی عێراق · سۆرانی · قادر IMDb ↗ئاڵەتی شیرینی من
خاکی شیرینفیلمەکەی هینەر سەلیم، وێستێرنێکی کوردیی پڕ لە خۆری کوردستانی عێراق دوای ڕووخانی سەددام. فەرماندەیەکی پێشووی پێشمەرگە کە دەبێت بە ئەفسەری یاسا، دەنێردرێت بۆ گوندێکی دوورەدەستی سەر سنووری چیاکان کە هێشتا لەلایەن سەرۆک هۆزێکی دەرەبەگەوە حوکم دەکرێت. نیوەی فیلمەکە تریلەری سنوورە، نیوەی تری کۆمیدیایەکی تاڵە دەربارەی ئاژاوەی حوکمڕانیی دوای ئازادبوون، یەکێکە لەو فیلمە کەمانەی کورد کە تەواو لە چوارچێوەی ژانردا کار دەکەن لە کاتێکدا لە جوگرافیای سیاسیی کوردستانی دوای 2003دا جێگیر بووە.
کوردستانی عێراق · سەلیم · وێستێرن IMDb ↗گۆرانیی دایکم
Annemin Şarkısıفیلمی دوو زمانیی کوردی-تورکیی ئیرۆل مینتاش. گەنجێکی کورد دایکی بەتەمەنەکەی لە گوندەکەوە دەهێنێتە ئەستەنبوڵ، کە نەخۆشیی بیرچوونەوە (دێمەنشیا) وای لێ دەکات نەتوانێت لە ڕابردوو و ئێستا، گوند و شار، کوردی و تورکی جیابکاتەوە. تراژیدیایەکی خێزانیی نزیکە کە سیاسەتی زمانی دوو نەوە بەکاردەهێنێت – دایکەکە کە تەنها بە کوردی قسە دەکات، کوڕەکە کە بە زۆری بە تورکی قسە دەکات – وەک هاوێنەیەک بۆ لێکۆڵینەوە لەوەی کە بە بەستنەوە (ئاسیمیلاسیۆن) چی لەدەست دەچێت و چی بەجێ دەمێنێت.
باکوور · دوو زمانی · سارایێڤۆ IMDb ↗بای تاریک (ڕەشەبا)
ڕەسەبافیلمەکەی حوسێن حەسەن (2016)، کە لە هەرێمی کوردستان بەرهەم هێنراوە و باس لە گوندێکی ئێزیدی دەکات لە پاشماوەی جینۆسایدی 2014ی داعش. بەدوای کچێکی ڕزگاربووی ئێزیدیدا دەچێت کە دەبێت مامەڵە لەگەڵ گەڕانەوەی بۆ کۆمەڵگەیەک بکات کە تێیدا چەمکەکانی شکۆ و پیسبوون هەر کردارێکی مانەوە ئاڵۆز دەکەن. وێنەی بێ وێنەی بەرگەی خێزانی و بەرزیی هەستییە، کە وەک وەڵامێکی ڕاستەوخۆ بۆ جینۆسایدەکە دروست کراوە.
کوردستانی عێراق · ئێزیدی · حەسەن IMDb ↗نیوە مانگ (نێوە مانگ)
نیوه مانگفیلمی ڕێگەی کوردیی بەهمەن قوبادی. مۆسیقاژەنێکی کوردی بەساڵاچوو لەگەڵ کوڕەکانی و کاروانێکی نهێنیی ژنە مۆسیقاژەنەکاندا (ژنان قەدەغە بوون لە ئێران نمایش بکەن) بەرەو کوردستانی عێراق دەڕۆن بۆ کۆنسێرتێکی کۆتایی. لەسەر سنووری ئێران-عێراق وێنەگیراوە لە کاتی هەڵبژاردنەکانی عێراقی 2005، جوگرافیای سیاسیی کوردستان لە ڕێگەی هاوینگەی مۆسیقا، پیربوون، و ئارەزووی بیستن پێش ئەوەی بمرێت وێنە دەکات. فیلمێکی شیعری بینراوی دڵتەزێنە.
ڕۆژهەڵات · مۆسیقا · سنوور IMDb ↗دراوسێکان (Cîran)
جیرانفیلمی سویسری-کوردیی مانۆ خەلیل. کوڕێکی کوردی بچووک بە ناوی سێرۆ لە گوندێکی سووریا لە نزیک سنووری تورکیا لە یەکەم ساڵی خوێندنی لە قوتابخانەی عەرەبییدا گەورە دەبێت، ڕووبەڕووی ناسیۆنالیزمی سەیر، قەدەغەکردنی زمانی کوردی، و ئاڵۆزیی سوریالیی ژیان لەگەڵ دراوسێکانی ئایینی جیاوازدا دەبێتەوە. بنەماکەی لە منداڵیی خودی خەلیلەوە وەرگیراوە، فیلمەکە کۆمیدیای ڕەش لەگەڵ ڕوونیی چاوی منداڵێکدا لەسەر سەرکوتکردن، هەبوون، و توندوتیژیی هێواشی سڕینەوە هاوسەنگ دەکات.
تاراوگە · سووریا · خەلیل IMDb ↗لە پشتی کامێراکەوە — هونەرمەندانی فیلمی کوردی
ئەو دەرهێنەرانەی سینەمای کوردییان بونیاد نا، ئەمەیان بەبێ ژێرخانی پیشەسازی، زۆرجار بەبێ مۆڵەتی یاسایی، و بەتەواوی بەبێ بودجەی گونجاو کرد. ئەوەی هەیانبوو چیرۆکێک بوو کە پێویستی بە گێڕانەوە بوو و ئەستێتیکێک بوو کە لە پێویستییەوە لەدایک ببوو: نزیکیی دەست بە کامێراوە، کێشی دۆکیۆمێنتاریی ئەکتەرە نا-پیشەگەرەکان، دیمەنی نیشتمانێک کە وەک پشتێنە و پاڵەوان بەکارهێنراوە.
یڵماز گۆنای
یلماز گونهی — Yılmaz Güney · born Adana, Turkey to a Kurdish familyکەسایەتیی بناغەیی سینەمای کوردی – و بە شێوەیەکی سەیر، یەکێک لە گەورەترین دەرهێنەرەکان لە مێژووی فیلمی تورکیادا. گۆنای پێش ئەوەی دەست بە دروستکردنی ئەو فیلمانە بکات کە بوونە هۆی زیندانیکردنی، ئەستێرەی دیاری فیلمی تورکیا بوو (بەهۆی کارێزما ڕەگەکەیەوە ناوی "پاشای ناشیرین" بوو). سیناریۆنووس، و دەرهێنەر بوو کاتێک ئازاد بوو، و – سەرسوڕهێنەرترینە – دەرهێنەری لە ڕێگەی بریکارەوە بوو لە زیندانەوە، ڕێنمایی وردی دەنارد بۆ هاوکارە متمانەپێکراوەکانی لە کاتێکدا سزای زیندانیی بۆ تۆمەتگەلێک وەک داڵدەدانی هەڵاتوویەک تا تەقەکردن لە دادوەرێک بەسەر دەبرد.
فیلمۆگرافییەکەی گۆڕانکارییەک لە فیلمی جێنری کات بەسەربردنەوە بەرەو ڕیالیزمی کۆمەڵایەتیی وێرانکەر پیشان دەدات. هیوا (Umut, 1970) ئاماژە بە وەرچەرخان بوو بەرەو سینەمای سیاسی؛ مێگەل (Sürü, 1978، بە دەرهێنانی زەکی ئۆکتێن) ژیانی کۆچەریی کوردییان وێنە کرد؛ دوژمن (Düşman, 1979) ناکۆکیی چینایەتییان شیکار کرد؛ و یۆڵ (1982) هەموو ئەوانەی لە کارێکی خاوەن مەودای مێژووی جیهانیدا کۆ کردەوە. دوای کۆتا هەڵاتنی لە زیندان لە ساڵی 1981، لە فەرەنسا دەستی بە دەستکاریی یۆڵ کرد و سێ ساڵ دواتر لەوێ کۆچی دوایی کرد. تەمەنی 47 ساڵ بوو.
بەهمەن قوبادی
بهمن قبادی — Bahman Ghobadi · born Baneh, Iranian Kurdistanیەکەم دەرهێنەری کورد کە دوای گۆنای گەیشتە ناساندنی نێودەوڵەتیی بەردەوام. سێئۆلۆژیای فیلمە ئێرانی-کوردییەکانی قوبادی (کاتێک بۆ مەستیی ئەسپەکان، 2000؛ لە عێراقدا گیرخواردووین، 2002؛ کیسەڵەکان دەفڕن، 2004) زمانێکی سینەمایی کوردیی بە هێزێکی سەرسوڕهێنەرەوە بونیاد نا: ئەکتەرە شاخاوییە نا-پیشەگەرەکان، دیمەنە بەفراوییە سەختەکان، جەستەی منداڵان وەک شایەتی کارەساتی سیاسیی گەورە، و لیریکێک کە هەژاری و مەترسی دەگۆڕێت بۆ شیعری بینراو.
لە قوتابخانەی فیلمی تاران ڕاهێنانی کردووە، وەک یاریدەدەری دەرهێنەر بۆ عەباس کیارۆستەمی کاری کردووە پێش ئەوەی دەست بە کاری یەکەم بکات. فیلمەکانی هاوکات دیاریکراون – کە ڕەگ و ڕیشەیان لە جوگرافیا و شێوەزاری ڕۆژهەڵاتدا هەیە – و گشتگیرن، قسە بۆ ئەزموونی گەلانی بێ دەوڵەت لە هەموو شوێنێک دەکەن. کاتێک بۆ مەستیی ئەسپەکان خەڵاتی کامێرای زێڕینی لە کانس 2000 بەدەستهێنا؛ کیسەڵەکان دەفڕن خەڵاتی فیستیڤاڵە نێودەوڵەتییەکانی لەوانە ورچی کریستاڵی بەرلینی بەدەستهێنا. فیلمی ئێرانیی دواتری کەس نازانێت دەربارەی پشیلە فارسییەکان (2009) خەڵاتی لیژنەی دادوەرانی لە کانس بەدەستهێنا پێش ئەوەی لە ئێران قەدەغە بکرێت.
Public domain
هینەر سەلیم
هینهر سالیمدەرهێنەری کورد-فەرەنسی. فیلمە نیمچە-ژیاننامەیییەکانی (ڤۆدکا لیمۆن، 2003؛ ئەگەر بمریت، دەتکوژم) کۆمیدیای ڕەش لەگەڵ تێکستە سوریالییەکانی تاراوگە و ئاوارەبووندا تێکەڵ دەکەن. ڤۆدکا لیمۆن، کە لە ئەرمینیا بە ئەستێتیکی شاخاویی کوردی وێنەگیراوە، خەڵاتی لیژنەی دادوەرانی لە ڤێنیز 2003 بەدەستهێنا و تۆنێکی تەنزئامێز و سوریالیی بە سینەمای کوردی بەخشی کە لە ڕیالیزمی لیریکیی قوبادی جیاواز بوو. کارەکانی سەلیم دەکۆڵێتەوە لەوەی کە چی بەسەر شوناسی کولتووریدا دێت کاتێک نیشتمان تەنها لە یادەوەریدا بوونی هەیە.
فەرەنسا · ڤێنیز · تاراوگە
Cines del Sur Granada Film Festival — CC BY-SA 2.0
شەوکەت ئەمین کورکی
شهوکهت ئهمین کۆرکیدیارترین دەرهێنەری سینەمای کوردیی هەرێمی کوردستان دوای ئازادبوون. فیلمەکانی (کیک ئۆف، 2009؛ بیرەوەرییەکان لەسەر بەرد، 2014) ناکۆکییەکانی کۆمەڵگەیەک دەخەنە ڕوو کە هەوڵ دەدات دوای جینۆساید خۆی بونیاد بنێتەوە لە کاتێکدا پەستانی کێبڕکێی دابونەریت، پارەی نەوت، و سەرکردایەتیی سیاسی بەڕێوە دەبات. بیرەوەرییەکان لەسەر بەرد گرنگترین فیلمی کوردیی عێراقە کە تا ئێستا دروست کرابێت: تێڕامانێکی مێتا-سینەماییە لەسەر ئەوەی چۆن جینۆساید لەسەر شاشە نیشان بدرێت کە خۆی بەڵگەی زیندوویبوونی چاکبوونەوەی کولتووریی کوردییە.
کوردستانی عێراق · پاش ئەنفال
Mohammed Sardar/Kushared — CC BY-SA 4.0
مانۆ خەلیل
مانو خالیلدەرهێنەری کورد-سویسری کە سینەماکەی پەیوەندیی نێوان تاراوگە و ئەزموونی نیشتمان دروست دەکات. فیلمە درێژەکەی دراوسێکان (Cîran) (2021) کە براوەی خەڵاتە، ڕاستەوخۆ لە منداڵیی خۆیەوە لە گوندێکی کوردی لە سووریا وەرگیراوە، بەدوای کوڕێکی گەنجدا دەچێت کە لە قوتابخانەی عەرەبییدا دەژی، ڕووبەڕووی ناسیۆنالیزمی سەیر، قەدەغەکردنی زمانی کوردی، و ئاڵۆزیی سوریالیی ژیان لەگەڵ دراوسێکانی ئایینی جیاوازدا دەبێتەوە. کارەکانی وەک بەڵگەهێنەرەوە – لەوانە فیلمەکانی دەربارەی سڕینەوەی کولتووریی کوردی لە سووریا – ئەو کردووەتە یەکێک لە گرنگترین دەنگەکان لە دیمەنی میدیای کوردی-ئەورووپیدا. یەکەم فیلمی خەونە ڕەنگاوڕەنگەکان (2003) بوو. کارەکەی ئەوە دەسەلمێنێت کە تاراوگە دەتوانێت خاکی بەپیتی هونەر بێت کاتێک تاراوگە خۆی دەبێتە بابەتی هونەرەکە.
سویسرا · تاراوگە · سووریا
Frankie Fouganthin — CC BY-SA 3.0
کارزان قادر
کارزان کادردەرهێنەری کورد-سویدی کە فیلمی بەکاس (2012)-ی بەرهەم هێنا، کە بوو بە سەرکەوتووترین فیلمی درێژی زمانی کوردی لە بازاڕەکانی ئەورووپا و باکووری ئەمریکادا، لە سینەما سەرەکییەکانی 30 وڵاتدا پێشان درا دوای ئەوەی لە فیستیڤاڵی سەندانس پێشان درا. وەک منداڵێکی تاراوگەی کوردی لە عێراق لە سوید، قادر بەهای بەرهەمهێنانی پیشەیی سکاندیناڤی بۆ فیلمێکی سۆرانی هێنا، و نیشانی دا کە سینەمای کوردی دەتوانێت لە دەرەوەی بازنەی ئارت-هاوسیشدا سەرکەوتن بەدەست بهێنێت بەبێ ئەوەی دەستبەرداری ڕەسەنایەتیی زمانیی بێت.
سوید · سۆرانی · سەندانس
Mivan Adil — CC BY-SA 4.0
حوسێن حەسەن
حسین حسندەرهێنەری کورد لە عێراق کە فیلمە درێژەکەی بای تاریک (ڕەشەبا) (2016)، کە وەک وەڵامێکی ڕاستەوخۆ بۆ جینۆسایدی ئێزیدییەکانی ساڵی 2014 لەلایەن داعشەوە دروست کراوە، چیرۆکی ڕزگاربووانی ئێزیدی هێنایە سەر شاشە نێودەوڵەتییەکان بۆ یەکەمجار. بە کارکردن لە ناو هەرێمی کوردستان بە تیمێکی بچووک و ئەکتەری نا-پیشەگەری ئێزیدی، حەسەن فیلمێکی لە ڕووی ئەتنۆگرافییەوە نزیک و لە ڕووی هەستییەوە بەهێزی دروست کرد. ئەو پێشتر گوڵاڵە نەورۆز (2005) و هێرمان (2009)-ی دەرهێنابوو. کارەکانی بەردەوامن لەسەر کۆمەڵگە پەراوێزخراوەکانی ناو کوردستان.
کوردستانی عێراق · ئێزیدی · حەسەن
✦ AI Illustration
AI-generated illustration
ئیرۆل مینتاش
ئیرۆل مینتاشدەرهێنەری کورد-تورکی کە گۆرانیی دایکم (2014) لە فیستیڤاڵی فیلمی سارایێڤۆ بۆ یەکەمجار پێشان درا، کە تێیدا خەڵاتی دڵی سارایێڤۆی بۆ باشترین فیلمی درێژ و باشترین ئەکتەر بەدەستهێنا، و بوو بە یەکێک لە فیلمە زۆرترین باسی لێکراوەکانی تورکی-کوردیی سەردەمی پاش قەدەغەکارییەکان. چارەسەرکردنی سیاسییەتی زمان – دایکەکە کە تەنها بە کوردی قسە دەکات، کوڕەکە کە بە زۆری بە تورکی قسە دەکات – وەک هاوێنەیەک بۆ تروومای نێوان نەوەکان، ڕێچکەیەکی نوێی ئەستێتیکی لە سینەمای باکووردا کردەوە: نزیک، ناوماڵی، و لە ڕووی پێکهاتەوە دوو زمانی کە ڕەنگدانەوەی دۆخی ڕاستەقینەی زمانیی زۆربەی کوردەکانی باکوورە.
باکوور · سارایێڤۆ · دوو زمانیشەڕ بۆ شەپۆلە ئاسمانییە کوردییەکان
پەخشی کوردی هەم کردەیەکی کولتووری بووە و هەم سیاسی. بوونی هەر کەناڵێک سەرپێچییەکە دژی ئەو دەوڵەتانەی کە هەوڵیان دا پەیوەندیی گشتی بە زمانی کوردی سنووردار یان لەناو ببەن. لە پەخشی نهێنییەوە تا تۆڕە ئاسمانییەکانی کە دەگەنە 40 ملیۆن بینەر، تەلەڤیزیۆنی کوردی یەکێک لە گەورەترین چیرۆکەکانی میدیای کۆتایی سەدەی 20ەم و سەرەتای سەدەی 21ەمە.
مید تیڤی – یەکەم ئاسمانی (1995)
لە 15ی ئایاری 1995دا، مید تیڤی یەکەم پەخشی خۆی لە لەندەنەوە دەست پێ کرد: یەکەم کەناڵی تەلەڤیزیۆنیی ئاسمانی بە زمانی کوردی لە مێژوودا. بۆ ملیۆنان کورد لە تورکیا کە قسەکردن بە کوردی لە گۆڕەپانی گشتیدا هێشتا ڕەنگە ببێتە هۆی دادگایی کردن، بینینی هەواڵ، کولتوور، و کات بەسەربردن بە زمانی خۆیان کە لە مانگێکی دەستکردەوە دێت، گۆڕانکارییەک بوو. تورکیا دەستبەجێ گوشاری دیپلۆماسی و یاسایی خستە سەر دەستەی تەلەڤیزیۆنی سەربەخۆی بەریتانیا بۆ هەڵوەشاندنەوەی مۆڵەتی مید تیڤی، کە ئەوانیش لە ساڵی 1999 هەڵیانوەشاندەوە دوای ئەوەی دەرکەوت کەناڵەکە بانگەشەی بۆ پەکەکە کردووە.
داخستنی زۆرەملێی مید تیڤی کۆتایی بە پەخشی ئاسمانیی کوردی نەهێنا؛ بەڵکو خێراتری کرد. جێنشینەکەی، میدیا تیڤی دەستبەجێ دەستی بە پەخش کرد، دواتر ڕۆژ تیڤی (کە تا ساڵی 2012 لە دانمارک کاری دەکرد)، و دەیان کەناڵی تر بەدوایدا هاتن. ئەمە بوو بە نەریتێک لە سەرانسەری پەخشی کوردیدا: یەک کەناڵ دادەخەن، سیانی تر سەرهەڵدەدەن. خواستی پەخشی زمانی کوردی لەلایەن هیچ ئامرازێکی یاساییەوە کە دەوڵەتەکانی دەوروبەر بتوانن بەکاری بهێنن، ڕانەگیرا.
یەکەم پەخشی مید تیڤی لە ساڵی 1995دا گەیشتە کوردانی سەرانسەری چوار وڵات لە هەمان کاتدا: یەکەمجار بوو ملیۆنان کەس لەسەر شاشەی تەلەڤیزیۆن گوێیان لە هەواڵ بێت بە زمانی خۆیان
کوردسات
کوردساتیەکەم کەناڵی ئاسمانیی کوردی کە بنکەکەی لە ناو کوردستاندا بوو. لە 1ی کانوونی دووەمی 2000 لە سلێمانی دامەزرا، کاتێک هەرێمی کوردستان پێشتر لەژێر پاراستنی نێودەوڵەتیدا کاری دەکرد بەڵام سەددام هێشتا بەغدای کۆنترۆڵ کردبوو. پەخشی کات بەسەربردن، هەواڵ، و بەرنامەی کولتووری بە سۆرانی، کوردسات سەلماندی کە میدیای کوردی دەتوانێت لە خاکی نیشتمانەوە کار بکات نەک لە تاراوگە. تا ئەمڕۆش یەکێکە لە سەیرکراوترین کەناڵەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق.
عێراق · 2000 · سۆرانیڕووداو
رووداوتۆڕی هەواڵی پێشەنگی کوردی. کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکەی بە شێوەیەکی فەرمی لە 29ی ئایاری 2013 دەستی بە پەخش کرد. ڕووداو گەشەی کردووە بۆ پیشەییترین و ناسراوترین دەزگای هەواڵی کوردی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، بە نووسینگەکان لە سەرانسەری هەرێمی کوردستان، عێراق، و پایتەختە نێودەوڵەتییەکاندا. بە پەخشکردن بە سۆرانی، کرمانجی، عەرەبی، و ئینگلیزی، ڕووداو سیاسیی هەرێمی کوردستان، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی فراوان، و ڕەوەندی جیهانیی کوردی بە کوالێتیی بەرهەمهێنان و ئامانجی ڕۆژنامەگەرییەوە داپۆشیوە کە لە مێژووی میدیای کوردیدا بێ وێنەیە.
هەواڵ · فرە زمان · نێودەوڵەتیکوردستان 24
کوردستان ٢٤کەناڵی هەواڵی بە زمانی ئینگلیزی کە لە ساڵی 2015 دامەزرا، بە تایبەتی بۆ پێشکەشکردنی دیدگای هەرێمی کوردستان بە بینەرانی نێودەوڵەتی لە کاتی قەیرانی داعشدا. بە پەخشکردن بە کوردی، عەرەبی، و ئینگلیزی بە بەرنامەی هەواڵی 24 کاتژمێری، کوردستان 24 هەرێمی کوردستانی وەک ئەکتەرێکی شەرعیی دەوڵەتی لە گوتاری میدیای ڕۆژئاواییدا لە ساتێکی هەستیاردا جێگیر کرد، بۆ یەکەمجار هەواڵنێرانی نێودەوڵەتییان بە سەرچاوەیەکی هەواڵی کوردیی پیشەیی و ژێرخانی زمانی ئینگلیزییەوە بەستەوە.
ئینگلیزی · نێودەوڵەتی · هەولێرکوردستان تیڤی (KTV)
تەلەڤیزیۆنی کوردستانکەناڵی تەلەڤیزیۆنی پارتی دیموکراتی کوردستان، لە ساڵی 1999 دامەزرا و یەکێک بوو لە یەکەمین دامەزراوە پیشەیییەکانی تەلەڤیزیۆنی کوردی. KTV هەواڵ، دراما، کولتوور، و کات بەسەربردن لە سەرانسەری هەرێمی کوردستان و بۆ تاراوگە پەخش دەکات، بە بەرنامەکان بە سۆرانی، کرمانجی، و بادینی. بەرهەمە درامییەکانی، لەوانە داستانی مێژوویی و زنجیرە کۆمەڵایەتییە مۆدێرنەکان، ژێرخانی پیشەسازیی درامای تەلەڤیزیۆنیی کوردییان دروست کرد کە پێش ساڵی 2000 بەتەواوی نەبوو.
پارتی · هەولێر · درامادەنگی کوردستان
دهنگی کوردستانه"دەنگی کوردستان": ئەو وێستگە ڕادیۆییە مێژووییەی کە لە نێوان یەکەمین دامەزراوەکانی پەخشی زمانی کوردی بوو، بە ڕەگەوە لە پەخشی نهێنیی بزووتنەوەی نەتەوەیی کوردیدا. ڕادیۆ پێش تەلەڤیزیۆن بوو بە میدیای پەیوەندیی گشتیی کوردی. لە سەردەمێکدا کە ڕێژەی خوێندەواری نزم بوو و چاپەمەنیی زمانی کوردی قەدەغە بوو، پەخشی ڕادیۆیی بە کوردی باشترین ئامراز بوو بۆ گەیشتن بە دانیشتووانی گوندەکان بە زمانی خۆیان. نەریتی زارەکیی دەنگبێژی وای کرد کوردی بە تایبەتی بۆ نزیکیی ڕادیۆ گونجاو بێت.
ڕادیۆ · مێژوویی · نەریتی زارەکیستێرک تیڤی
ستێرك TVکەناڵە کوردییە هاوشێوەی ڕۆژئاوا کە لە ئەورووپاوە پەخش دەکات. سەرنجی دەخاتە سەر کۆمەڵگە کرمانجی-ئاخێوەکانی سووریا، تورکیا، و تاراوگە، بە تەرکیزی تایبەت لەسەر ئەزموونی سیاسیی ڕۆژئاوا و کەمپەینی سەربازیی یەپەگە/یەپەژە دژی داعش. ستێرک تیڤی وەک دەنگی میدیایی بزووتنەوەی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی خزمەتی کردووە و پوششی مەیدانیی گەمارۆی کۆبانێ و ئۆپەراسیۆنەکانی دواتری بە شێوەی ڕاستەوخۆ بە بینەرانی جیهانیی گەیاندووە. لە تورکیا قەدەغە کراوە و لە ئەورووپا لەژێر فشاری داخستندایە.
ڕۆژئاوا · کرمانجی · تاراوگەیەکەم بەرنامەی ڕادیۆیی کوردی
ڕادیۆی دەوڵەتی عێراق دەست بە پەخشی سنوورداری زمانی کوردی دەکات بەپێی مەرجەکانی ڕێککەوتننامەی ئۆتۆنۆمیی 1970: یەکەمجار بوو کوردی بە شێوەیەکی یاسایی لە عێراقدا پەخش بکرێت. هەرچەندە بە توندی سانسۆر کراو و لەلایەن دەوڵەتەوە کۆنترۆڵ کراو بوو، بەڵام ئەم بەرنامانە ژێرخانی پەخشی کوردییان لە وڵاتەکەدا دامەزراند کە دواتر بوو بە پێشکەوتووترین دیمەنی میدیای کوردی.
عێراق · ڕادیۆ · ڕێککەوتنی ئۆتۆنۆمیمید تیڤی لە لەندەنەوە دەستبەکار بوو
یەکەم کەناڵی ئاسمانیی کوردی دەست بە پەخش دەکات. لە هەمان کاتدا گەیشتە کوردانی تورکیا، عێراق، ئێران، و سووریا، و لە هەموو سانسۆرکەرێکی دەوڵەتی لایدا. تورکیا دەستی بە گوشاری دیپلۆماسی و یاسایی کرد لەسەر بەریتانیا بۆ داخستنی. بۆ زۆرێک لە بینەران، یەکەمجار بوو هەواڵ بە کوردی لەسەر شاشەی تەلەڤیزیۆن ببیستن.
یەکەم ئاسمانیی کوردی · لەندەنکوردسات لە ناو کوردستانەوە دەستبەکار بوو
یەکەم کەناڵی کوردی کە لە ناو خودی کوردستانەوە پەخش دەکات. لە 1ی کانوونی دووەمی 2000 لە سلێمانی لە هەرێمی کوردستانی عێراق دامەزرا. بوونی ئەوەی سەلماند کە پەخشی کوردی پێویستی بە تاراوگە نییە. لە ماوەی یەک دەیەیەدا، هەرێمی کوردستان خاوەنی دەیان کەناڵی تەلەڤیزیۆنی، وێستگەی ڕادیۆیی، و ڕۆژنامە دەبێت.
سلێمانی · خاکی نیشتمانTRT Kurdî — یەکەم کەناڵی کوردیی یاسایی تورکیا
دەزگای پەخشی دەوڵەتی تورکیا TRT Kurdî دادەمەزرێنێت، یەکەم کەناڵی تەلەڤیزیۆنیی یاسایی بە زمانی کوردی لە تورکیا، بە 24 کاتژمێر بە کوردیی کرمانجی و زازاکی پەخش دەکات. دوای دەیان ساڵ پەخشکردنی کوردی وەک ماددەی قاچاغ، دەوڵەتی تورکیا ئێستا بەو زمانە پەخش دەکات. کەناڵەکە ڕەنگدانەوەی کەمبوونەوەی کاتیی کۆتوبەندەکانی زمانە لەژێر گوشاری یەکێتیی ئەورووپادا، هەرچەندە ڕەخنەگران ئاماژە بەوە دەکەن کە خۆی لە ناوەڕۆکی سیاسی دەپارێزێت و تێڕوانینێکی پەسەندکراوی دەوڵەتی بۆ کولتووری کوردی پێشکەش دەکات.
تورکیا · یاسایی · TRTکوردستان 24 — هەواڵی کوردیی ئینگلیزی
هەرێمی کوردستان یەکەم کەناڵی هەواڵی 24 کاتژمێریی ئینگلیزی دادەمەزرێنێت. کاتەکەی بە وردیی بۆ ماوەی لوتکەی سەرنجی نێودەوڵەتی بۆ سەر کوردستان لە کاتی قەیرانی داعش و ڕۆڵی پێشمەرگە لە شەڕکردنی دژیدا دیاری کرا. بۆ یەکەمجار، ڕۆژنامەنووسە نێودەوڵەتییەکان سەرچاوەیەکی هەواڵی کوردیی پیشەیییان هەبوو بە ژێرخانی زمانی ئینگلیزییەوە. بوونی کەناڵەکە نیشانەی پێگەیشتنی هەرێمی کوردستانە وەک ئەکتەرێکی میدیایی و دیپلۆماسی.
ئینگلیزی · بینەری نێودەوڵەتی · هەولێرشایەت و یادەوەری — دۆکیۆمێنتاریی کوردی
فیلمی دۆکیۆمێنتاری بووە بە بەپەلەترین شێوازی سینەمای کوردی: کاتێک مێژووەکەت دەسڕدرێتەوە یان ڕەت دەکرێتەوە، کردەی تۆمارکردن دەبێت بە کردەی مانەوە. لەو فیلمانەی بە نهێنی لە چیاکاندا وێنەگیراون تا پرۆژەکانی شایەتیدانی پاش جینۆساید تا دۆکیۆمێنتارییە ڕۆژنامەوانییە هاوچەرخەکانی داعش و ڕزگاربووانی ئێزیدی، پراکتیکی دۆکیۆمێنتاریی کوردی تەواوی مەودای نێوان تۆماری ئەتنۆگرافی تا دەستێوەردانی سیاسی دەگرێتەوە.
تۆمارکردنی ئەوەی ئەگەر نا، لەدەست دەچوو
جینۆسایدی ئەنفال (1986–1989) و هێرشە چەکی کیمیاییەکان – بەتایبەتی کۆمەڵکوژیی هەڵەبجەی ئازاری 1988، کە تێیدا ماددە ژەهراوییەکان کوشتاری 3,000 بۆ 5,000 هاووڵاتیی مەدەنی کرد – بە زۆری لەلایەن شایەتحاڵە کوردەکان و ژمارەیەکی کەم لە ڕۆژنامەنووسە نێودەوڵەتییەکانەوە تۆمار کران کە دوای چەند ڕۆژێک گەیشتنە شوێنەکە. دەوڵەتی عێراق بەڵگەکانی لەناوبرد؛ نەتەوە یەکگرتووەکان بە زۆری بێدەنگ بوو؛ چاپەمەنیی ڕۆژئاوایی پوششێکی کەمی هەبوو. ئەوەی لە تۆماری بینراودا هەیە، کوردەکان خۆیان تۆماریان کردووە.
ئەم نەریتەی خۆ-تۆمارکردن بەناو هەموو کارە دۆکیۆمێنتارییە کوردییەکاندا تێدەپەڕێت. گۆرانیبێژە دەنگبێژەکان فیلمسازی دۆکیۆمێنتاریی زارەکی بوون؛ کلامەکانیان بە وردییەکی ڕۆژنامەوانی مێژووی ڕووداوەکانیان لە یادەوەرییدا دەپاراست. ئەو پێشمەرگانەی کە لە هەشتاکاندا چالاکییەکانیان لەسەر ڤیدیۆی کاسێت تۆمار دەکرد، بەهۆی پێویستییەوە بەرهەمهێنەری دۆکیۆمێنتاری بوون. مۆبایلە زیرەکەکانی کۆبانێ لە ساڵی 2014دا دووبارەبوونەوەی نوێی نەریتێک بوون کە هەمیشە تێگەیشتبوون ئەگەر کورد چیرۆکەکەی خۆی تۆمار نەکات، کەسێکی تر تۆماری ناکات.
دۆکیۆمێنتاریی کوردیی هاوچەرخ گەشەی کردووە بۆ پراکتیکێکی نێودەوڵەتیی پێشکەوتوو. دۆکیۆمێنتارییەکانی مانۆ خەلیل دەربارەی سڕینەوەی کولتووریی کوردی لە سووریا لە فیستیڤاڵە گەورەکانی ئەورووپادا پێشان دراون. پرۆژەکانی شایەتیدانی ئێزیدییەکان دوای ساڵی 2014 هەردوو بەڵگەی یاسایی بۆ دادگاییکردنی جینۆساید و یادەوەریی کولتووری بۆ کۆمەڵگەیەکی تووشبووی تروما دابین کردووە. فیستیڤاڵی فیلمی سلێمانی ئەو شوێنەی دروست کردووە کە دۆکیۆمێنتاریی کوردی بتوانێت بینەری ناوخۆیی و ناساندنی نێودەوڵەتی بەدەست بهێنێت.
John Crane — CC BY 2.0
کارە دۆکیۆمێنتارییە دیارەکان
- نەبوو بۆ خۆشاردنەوە (2016، زەردەشت ئەحمەد) — کوردستانی عێراق پاش داعش، خەڵاتی زیوی گورگ لە IDFA ئەمستردام
- گوڵستان، وڵاتی گوڵەکان (2016، زەین ئاکیۆڵ) — جەنگاوەرە ژنەکانی یەپەژە، هەڵبژاردەی کانس
- لە لای بووک (2014، خالید سولەیمان ئەلنەسری) — کوردە سوورییەکان کە وەک پەنابەر دەپەڕنەوە بۆ ئەورووپا
- نادیا موراد: لە بەرەکانی پێشەوە — شایەتیدانی جینۆسایدی ئێزیدی
- لایەکەی تری هەموو شتێک — زەمینەی چەوساندنەوەی سیاسیی کورد لە تورکیا
"بە زمانی کوردی، وشەی دۆکیۆمێنتاری بریتییە لە 'بەڵگەفیلم' – فیلم-بەڵگە. ناوەکە هەموو شتێکت پێ دەڵێت دەربارەی ئەوەی کورد چۆن تێگەیشتن لە دۆکیۆمێنتاری هەیە: نەک وەک سینەمای هونەری بەڵکو وەک بەڵگە."– ڕەخنەگرێکی فیلمی کوردی، فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی سلێمانی
دەنگی شوناسی کوردی
پێش سینەما، پێش تەلەڤیزیۆن، پێش میدیای دیجیتاڵی، دەنگی کوردی هەبوو. نەریتی دەنگبێژی کولتوورێکی دەنگیی بەرهەم هێنا کە لە هەموو تۆمارێکی میکانیکی کۆنترە، و سەرهەڵدانی کاسێت، ڕادیۆ، و لە کۆتاییدا ستریمینگ (پەخش) ئەو بناغەی زارەکییەی گۆڕی بەڵام لەناویان نەبرد. میدیای مۆسیقای کوردی یەکێک لە چیرۆکە گەورە نەگێڕدراوەکانی کولتووری پۆپی جیهانییە.
شڤان پەروەر – دەنگی تاراوگە
هیچ کەسایەتییەک وەک شڤان پەروەر پەیوەندیی نێوان مۆسیقا و میدیای کوردی وێنا ناکات. بە زۆرەملێ لە تورکیاوە لە ساڵی 1976 لە تەمەنی 22 ساڵیدا دورخرایەوە دوای نمایشێک کە تیایدا گۆرانییە کوردییەکانی وت کە بە شێوەیەکی تەکنیکی نایاسایی بوون، ئەو سی ساڵی داهاتووی لە ئەڵمانیا بەسەر برد و بۆ بیسەرانی تاراوگە دەیوت کە تۆمارەکانیان وەک ماددەی قاچاغ بە سنوورەکاندا دەگوازرایەوە وەک کاسێت و، دواتر، سی دی کە لە جانتاکاندا شاردبوویانەوە.
کۆنسێرتەکانی لە شارەکانی ئەورووپا – کە لە کەناڵە ئاسمانییە سەرەتاییە کوردییەکاندا پەخش دەکران – لەلایەن سەدان هەزار بیسەری کوردەوە لە تورکیا، عێراق، و ئێران لە هەمان کاتدا دەبینران. کاتێک لە کۆتاییدا لە هەرێمی کوردستانی عێراق دوای 2003 بە یاسایی نمایشیکرد، قەرەباڵغییەکە هێندە گەورە بوو کە کۆنسێرتەکان دەبوو لە یاریگای تۆپی پێدا ئەنجام بدرێن. گەڕانەوەکەی تەنها بۆنەیەکی مۆسیقایی نەبوو بەڵکو سیاسییش بوو: ئەو پیاوەی دەنگەکەی بۆ 27 ساڵ تاوانبار کرابوو، ئێستا لە نیشتمانەکەی خۆیدا گۆرانی دەوت.
چیرۆکەکەی پەروەر مۆدێلێکە بۆ تێگەیشتن لەوەی کە مۆسیقای کوردی چۆن وەک میدیا لە کۆتایی سەدەی 20ەمدا کاری دەکرد: تۆمارکردن وەک قاچاغ، پەخشە ئاسمانییەکان وەک کردەی بەرخۆدانی کولتووری، کۆنسێرتەکان وەک ڕووداوی سیاسی. ناوەڕۆکی مۆسیقاکە – داستانەکانی خۆشەویستی، شیعرە سیاسییەکان کە کراون بە مۆسیقا، داستانەکانی دەنگبێژ – لە دۆخە سیاسییەکانی دابەشکردنیان جیانەدەکرایەوە.
Ridvano — CC BY-SA 4.0
شۆڕشی کاسێت
لە حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، کاتێک پەخشی زمانی کوردی لە سەرانسەری زۆربەی کوردستان قەدەغە بوو، کاسێت بوو بە میدیای سەرەکیی گواستنەوەی کولتووری کوردی. تۆمارەکانی دەنگبێژەکان، گۆرانییە سیاسییەکان، و مۆسیقای کلاسیکی کوردی لەسەر دەزگای کاسێتی ماڵان دووبارە تۆمار دەکرانەوە و دەست بە دەست دەکران. ئەمە تۆڕێکی بڵاوکردنەوەی بێناوەند و سانسۆرنەکراو بوو کە دەوڵەتەکانی دەوروبەر هیچ میکانیزمێکیان نەبوو بۆ ڕاگرتنی.
ئابووریی کاسێت پشتگیریی نەوەیەک لە مۆسیقاژەنی کوردی کرد کە نەیاندەتوانی بە یاسایی لە نیشتمانەکەی خۆیاندا نمایش بکەن. شڤان پەروەر، ئایشە شان، و دەیان گۆرانیبێژی تری کەمتر ناسراو بینەری ملیۆنییان بونیاد نا لە ڕێگەی میدیایەکەوە کە پێویستی بە مۆڵەتی پەخش، مۆڵەتی کۆنسێرت، و مۆڵەتی گومرگ نەبوو. کاسێتەکە سەکۆی ستریمینگی سەرەتایی کوردی بوو.
ڤیدیۆ کلیپ & سەردەمی ئاسمانی
کاتێک کەناڵە ئاسمانییە کوردییەکان لە ناوەڕاستی نەوەدەکاندا دامەزران، داواکارییەکی دەستبەجێیان بۆ ناوەڕۆکی ڤیدیۆی مۆسیقای کوردی دروست کرد. سەرهەڵدانی ستۆدیۆکانی بەرهەمهێنان لە هەرێمی کوردستان، لە کۆمەڵگەکانی تاراوگە لە ئەورووپا، و لە کۆمەڵگە ئاوارەکان لە ئێران و سووریا، پیشەسازییەکی ڤیدیۆی مۆسیقای کوردییان لە سفرەوە لە کەمتر لە دەیەیەکدا دروست کرد.
ئەستێتیکی ڤیدیۆ مۆسیقییە سەرەتاییەکانی کوردی بەهۆی سەرچاوە بەردەستەکانەوە شێوەی گرتبوو: دیمەنی چیاکان وەک پشتێنە، جلی نەریتی وەک پۆشاک، و زمانێکی بینراو کە بەشێکی لە کلیپی پۆپی عەرەبی و بەشێکی لە نەریتی نمایشی دەنگبێژەوە وەرگیرابوو. تا ساڵی 2010، ڤیدیۆ مۆسیقییە کوردییەکانی خاوەن کوالێتیی بەرهەمهێنانی نێودەوڵەتی بوون و دەگەیشتنە دەیان ملیۆن بینەر لە یوتیوبدا.
ڕادیۆ & نەریتی زارەکی
ڕادیۆی کوردی پێش تەلەڤیزیۆنی کوردی بە چەندین دەیە دەست بەکار بوو، و پەیوەندییەکەی بە نەریتی زارەکیی دەنگبێژەوە ڕاستەوخۆیە. کاتێک ڕادیۆی دەوڵەتی عێراق دەستی بە پەخشی سنوورداری کوردی کرد لە 1971دا، دەنگبێژە زیندووەکانیان تۆمار کرد و بۆ یەکەمجار پەخشیان کردن، بەمەش ئەرشیفێکی شیعری زارەکی و گۆرانییان دروست کرد کە ئەگینا لەگەڵ ئەو نمایشکارانەدا دەمردن.
ناوەندی کولتووریی دەنگبێژ لە ئامەد، کە لە ساڵی 2007 دامەزراوە، ئەم کارە ئەرشیفییەی لە سەردەمی دیجیتاڵیدا بەردەوام کردووە. ئەوان دەنگبێژە مامۆستا بەتەمەنەکان تۆمار دەکەن کە کلامەکانیان ڕەنگە لە ماوەی نەوەیەکدا لەدەست بچێت. یەکتربڕینی نەریتی زارەکی و میدیای پەخش ئەرشیفێکی یەکجار بەرفراوانی کەلەپووری کولتووریی ناماددیی کوردی دروست کردووە.
میدیای کوردی لە جیهانی دیجیتاڵیدا
ئینتەرنێت و سۆشیاڵ میدیا میدیای کوردییان بە شێوەیەک گۆڕیوە کە هیچ قەدەغەکارییەکی دەوڵەتی ناتوانێت بیگەڕێنێتەوە. لە کەناڵەکانی یوتیوبەوە کە دەگەنە ملیۆنان کەس تا ویکیپیدیای کوردی تا ڕۆژنامەگەریی سۆشیاڵ میدیا لە گەمارۆی کۆبانێدا، پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان دەستی ڕاستەوخۆیان بە داهێنەرانی کورد بەخشیوە بۆ گەیشتن بە بینەرانی جیهانی بۆ یەکەمجار. پێویستیان بە مۆڵەتی ئاسمانی، ستۆدیۆ، یان مۆڵەتی هیچ دەوڵەتێک نییە.
Public domain
لە قەدەغەکراوەوە بۆ جیهانی: میدیای دیجیتاڵیی کوردی
گەمارۆی کۆبانێ لە ساڵانی 2014–15 یەکەم ڕووداوی کوردی بوو کە بە شێوەی ڕاستەوخۆ لە سۆشیاڵ میدیادا ڕووماڵ کرا. جەنگاوەرانی کورد، ڕۆژنامەنووسان، و هاووڵاتییان لە شارە گەمارۆدراوەکەوە لە تویتەر و فەیسبووکەوە پۆستیان دەکرد لەگەڵ ئەوەی شەڕەکە بەردەوام بوو. هاشتاگی #Kobane لە جیهاندا بڵاو بووەوە لە کاتێکدا میدیای نێودەوڵەتیی سەرەکی هێشتا سەرقاڵی دامەزراندنی پەیامنێر بوون. میدیای دیجیتاڵیی کوردی لە پەخشی نەریتی پێشکەوت.
ئەم ساتە ئەو گۆڕانکارییەی یەکلا کردەوە کە لە ناوەڕاستی دووهەزارەکانەوە دروست ببوو. وێبسایت و بڵۆگە کوردییەکان بوارێکی گشتیی دیجیتاڵییان دامەزراندبوو. مۆسیقاژەنانی کورد دۆزییانەوە کە یوتیوب دەتوانێت بگاتە بینەران لەو وڵاتانەی کە مۆسیقاکەیان تیایدا بە ڕێژەیی نایاسایی بوو: هیچ بریکارێکی سنوور نەیدەتوانی ستریمێک دەست بەسەردا بگرێت. فیلمسازانی کورد دۆزییانەوە کە سووڕی فیستیڤاڵە نێودەوڵەتییەکان دەتوانرێت لە ڕێگەی پلاتفۆرمەکانی پێشکەشکردنی دیجیتاڵییەوە بەدەست بێت بەبێ پێویستی بە پەیوەندیی فیزیکی لە شارە ڕۆژئاواییەکاندا.
ڕەوەندی کوردی، 2–3 ملیۆن کەس کە لە ئەورووپا، باکووری ئەمریکا، و ئوسترالیا بڵاو بوونەتەوە، بوون بە بینەر و بەرهەمهێنەری کولتووری دیجیتاڵیی کوردیی نوێ. کوردەکانی نەوەی دووەم و سێیەمی تاراوگە کە بە زمانی وڵاتی نیشتەجێبوون گەورە بوون، دەستیان کرد بە بەرهەمهێنانی ناوەڕۆکی کوردی: پۆدکاست، کەناڵی یوتیوب، ئەکاونتی ئینستاگرام، و لە کۆتاییدا زنجیرە وێبسایتەکان کە مامەڵەیان لەگەڵ ئەزموونی کوردبوون لە ئەورووپا دەکرد بەو شێوەیەی کە هیچ کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنی لە نیشتمان پێشتر هەوڵی نەدابوو.
ویکیپیدیای زمانی کوردی گەشەی کردووە بۆ زیاتر لە 40,000 وتار بە سۆرانی و 30,000 بە کرمانجی، گەورەترین بنکەی زانیاریی بە زمانی کوردیی لە مێژوودا دروست کردووە، کە تێیدا هەموو شتێک لە مێژوو و زانستەوە تا کولتوور و جوگرافیا بە زمانی خەڵکەکە دەنووسرێت. ئۆتۆکۆمپلێت (تەواوکردنی خۆکار) بە زمانی کوردی لە گوگڵ و نووسینی پێشبینیکراو لە مۆبایلە زیرەکەکاندا زمانەکە لە بۆشاییە دیجیتاڵییەکاندا ستاندارد دەکات کە دەیەیەک لەمەوبەر نەبوو. پلاتفۆرمەکانی ستریمینگی وەک سپۆتیفای ئێستا کەتەلۆگێکی بەرفراوانی مۆسیقای کوردییان هەیە کە خزمەتی بەکارهێنەران لە تورکیا دەکەن، کە هەمان مۆسیقا سی ساڵ لەمەوبەر بە قاچاغ دادەنرا.
یوتیوبی کوردی
یوتیوبی کوردیکەناڵەکانی مۆسیقا، کۆمیدی، و شرۆڤەی کوردی لە یوتیوبدا بەکۆمەڵ دەگەنە دەیان ملیۆن بینەر، کە هەندێک ڤیدیۆ مۆسیقی تاکەکەسی زیاتر لە 100 ملیۆن بینەریان هەیە. پلاتفۆرمەکە هەموو کۆتوبەندێکی پەخش تێدەپەڕێنێت: ڤیدیۆ مۆسیقایەک کە لە تورکیا بە یاسایی قەدەغە کراوە، دەتوانرێت لە تورکیاوە لە ڕێگەی یوتیوبەوە پەخش بکرێت. یوتیوبی کوردی نەوەیەکی نوێی دروستکەرانی ناوەڕۆکی دروست کردووە کە بینەرانیان لە بینەرانی کەناڵە ئاسمانییە نەریتییەکان زیاترە.
جیهانی · بێ سنوور · ملیۆنانویکیپیدیای کوردی
ویکیپیدیای کوردیویکیپیدیای زمانی کوردی بە دوو وەشانی سۆرانی (ckb) بە زیاتر لە 40,000 وتار و کرمانجی (ku) بە 30,000 وتار بوونی هەیە. پرۆژەکە گەورەترین بنکەی زانیاریی ئازادی بە زمانی کوردی لە مێژوودا دروست کردووە، کە هەموو شتێک لە مێژوو و زانستەوە تا کولتوور و جوگرافیا بە زمانی خەڵکەکە داپۆشراوە. بەکارهێنەرانی خۆبەخش لە سەرانسەری تاراوگە و هەر چوار پارچەی کوردستانەوە بەشدارن، پرۆژەیەکی کولتووریی هاوکاریی بێ دەوڵەتە.
سۆرانی · کرمانجی · زانیاریی کراوەپۆدکاستی کوردی
پۆدکاستی کوردینەوەیەکی نوێی پۆدکاستکەرانی کورد، بە پلەی یەکەم لە کۆمەڵگەکانی تاراوگە، بەرنامەی گفتوگۆ، زنجیرەی مێژوویی، بەرنامەی چاوپێکەوتن، و شرۆڤەی کولتوورییان بە کرمانجی و سۆرانی دروست کردووە کە دەگەنە ئەو بیسەرانەی ئەورووپا و باکووری ئەمریکا کە لەلایەن تەلەڤیزیۆنی ئاسمانیی نەریتییەوە خزمەت نەکراون. فۆڕماتی پۆدکاست بۆ پەرتەوازەییی تاراوگەی کوردی گونجاوە: پێویستی بە کۆبوونەوەی فیزیکی، بودجەی بەرهەمهێنان، و مۆڵەتی پەخش نییە، تەنها دەنگ و چیرۆکێک.
تاراوگە · نەوەی نوێستریمینگی مۆسیقای کوردی
موسیقای ستریمینگی کوردیسپۆتیفای، ئەپڵ میوزیک، و پلاتفۆرمەکانی تری ستریمینگ ئێستا کەتەلۆگێکی بەرفراوانی مۆسیقای کوردییان هەیە، لە تۆمارە کلاسیکییەکانی دەنگبێژەوە تا پۆپ و هیپ-هۆپی هاوچەرخی کوردی. هونەرمەندان لەوانە شڤان پەروەر، ئاینور دۆغان، و نەوەیەکی نوێی مۆسیقاژەنانی تاراوگە بیسەری ستریمینگیان بونیاد ناوە کە سیستەمەکانی دابەشکردنی ئەلبوومی فیزیکی هەرگیز نەیاندەتوانی پێی بگەن. هیپ-هۆپی کوردی لە بەرلین و پۆپی کوردی-سویدی لە ستۆکهۆڵم هاوکات دەگەنە گوێگرانی ئامەد و سلێمانی.
ستریمینگی جیهانی · ژانرە نوێیەکانڕۆژنامەگەریی سۆشیاڵ میدیا
ژورنالیزمی میدیای کۆمەڵایەتیگەمارۆی کۆبانێ (2014–15) ڕۆژنامەگەریی سۆشیاڵ میدیای کوردی وەک سەکۆیەکی جدی دامەزراند. بەکارهێنەرانی تویتەری کورد لە ناو شارە گەمارۆدراوەکەدا ڕووماڵی ڕاستەوخۆیان دەکرد پێش ئەوەی ڕۆژنامەنووسە نێودەوڵەتییەکان بگەن. ئەم نەریتەی شایەتیدانی سۆشیاڵ میدیا لە هەموو قەیرانێکی دواتردا بەردەوام بووە: عەفرین، گەمارۆی چیای شەنگال، ناڕەزایەتییەکان لە ڕۆژهەڵات. سۆشیاڵ میدیای کوردی بووە بە سەرچاوەی سەرەکی بۆ ڕۆژنامەنووسە نێودەوڵەتییەکان کە ڕووماڵی کوردستان دەکەن، پەیوەندیی زانیارییەکەی پێچەوانە کردەوە.
کۆبانێ · ڕاستەوخۆ · سەرچاوەفیستیڤاڵی فیلمی سلێمانی
فێستیڤاڵی فیلمی سلێمانیبە دامەزراندنی هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد، فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی سلێمانی بووە بە مەڵبەندی سەرەکیی سینەمای کوردی و ناوچەیی. فیلمسازانی کورد بە بینەرانی نێودەوڵەتی و دەرفەتەکانی بڵاوکردنەوە دەبەستێتەوە لە چوارچێوەیەکی دامەزراوەییدا کە پێش ساڵی 2016 بوونی نەبوو. فیستیڤاڵەکە فیلمی لە هەموو چوار پارچەی کوردستان و لە تاراوگە پێشان داوە، خەڵاتی بۆ کاری بە زمانی کوردی دروست کردووە، و ژێرخانی تۆڕسازیی بۆ پیشەسازییەکی فیلمی کوردیی پیشەیی دابین کردووە.
سلێمانی · ساڵانە · سەنتەری کولتووری"زمانی ئێمەیان لەسەر شەپۆلەکان قەدەغە کرد. ئێمە خستمانە سەر مانگە دەستکردەکان. مانگە دەستکردەکەیان قەدەغە کرد. ئێمە خستمانە سەر ئینتەرنێت. ناتوانن ئینتەرنێت قەدەغە بکەن بەبێ ئەوەی خۆیان قەدەغە بکەن."– بەرهەمهێنەرێکی میدیایی کوردی، وتارێک لە کۆنفرانسی میدیای تاراوگە 2019